Horst aan de Maas 800

De oudste vermelding van een dorp in Horst aan de Maas dateert uit 1219 en betreft Berkel/Horst. In 2019 is dat 800 jaar geleden. Wij willen daarbij stilstaan en het ontstaan van de kernen van Horst aan de Maas in 2019 herdenken en vieren.

De gemeente Horst aan de Maas is gevormd uit de oude gemeenten Horst, Sevenum, Grubbenvorst, Broekhuizenvorst en delen van Meerlo-Wanssum. Deze gemeenten waren een voortzetting van de oudere ‘gemeynten’ (zelfbesturende gemeenschappen uit middeleeuwen en Nieuwe tijd) Horst, Sevenum, Grubbenvorst, Lottum, Meerlo, Swolgen-Broekhuizenvorst, Broekhuizen. 

Deze ‘gemeynte’ had zelfbestuur over gemeenschappelijke zaken, organiseerde de belastingheffing, sprak recht via de schepenbank en maakte als adellijk territorium (heerlijkheid) deel uit van een land bestuurlijke organisatie. Na de Franse tijd (1814) werden de oude ‘gemeynten’ voortgezet in gemeenten. Gemeenten zijn in de loop der tijd gefuseerd en opgegaan in grotere gehelen. 

De oude gemeenschap (‘gemeynte’) bestond in de middeleeuwen uit een wereldlijke en een kerkelijke organisatie. Deze dubbele institutionele geschiedenis gold in feite voor alle ‘gemeynten’. In de wereldlijke organisatie van het dorp werd bestuurd, recht gesproken, belasting vastgesteld en geheven, etc.Horst, dat tot het eind de middeleeuwen Berkel heette, wordt voor het eerst vermeld in een akte van 1219, waarbij het patronaatsrecht van de kerk wordt overgedragen aan de Abdij van Averbode.

Akte Lambertuskerk 1219


Hoge heerlijkheid

Grubbenvorst was een zeer oude hoge heerlijkheid en wordt al in 1311 genoemd. Van Lottum wordt voor het eerst in 1394 melding gemaakt en in 1610 wordt daar een schepenbank opgericht. De kerk van Sevenum wordt voor het eerst vermeld in 1317 en de zelfstandige heerlijkheid wordt opgericht in 1674. De eerste vermelding van Broekhuizen dateert van 1402, maar een familie met die naam woont er al in de 13e eeuw. In 1461 is daar al een zelfstandige schepenbank. Broekhuizenvorst en Swolgen vormden voor 1795 één bestuurlijk gebied met in 1424 al een gezamenlijke schepenbank. Meerlo wordt voor eerst genoemd in 1457, maar de familie Mierlaer/Myrlaer is vanaf de 13e eeuw te traceren. 


De groei van de ‘gemeynten’

De kerkelijke organisatie had een centrum in elk van de ‘gemeynten’.  Daar stond ook het belangrijkste collectieve bouwwerk: de kerk, die het middelpunt was van de kerkelijke organisatie en de lokale samenleving was. De kerken ontstonden in de 9e en 10e. eeuw.  Ze maakten een belangrijke groei door vanaf de 15e eeuw, toen er nieuwe nederzettingen ontstonden. Het gebied van de wereldlijke en de kerkelijke organisaties van ‘gemeynten’ waren een-en-het-zelfde.

Daarin kwam verandering aan het einde van de negentiende eeuw toen de bevolking flink toenam door o.a. afname van kindersterfte en toename van de welvaart. Dat zorgde ervoor dat mensen de behoefte voelden om dichter bij huis geestelijke zorg te krijgen en de eigen (kleinere) gemeenschap zelf te ontwikkelen. Er ontstonden meer zelfbewuste kleinere gemeenschappen die zich gaandeweg los maakten met name uit de bestaande kerkelijke organisatie en een eigen parochie stichtten als markeerpunt van autonomie. Op die manier groeide het aantal dorpen binnen de huidige gemeentegrenzen uit tot 16.


De oudste vermelding

De oudste kernen van Horst aan de Maas hebben een vergelijkbare ontstaansgeschiedenis en zijn allen tussen 800 en 1000 ontstaan.  De oudste vermelding van een dorp in Horst aan de Maas dateert uit 1219 en betreft Berkel/Horst. In 2019 is dat 800 jaar geleden. Wij willen daarbij stilstaan en het ontstaan van de kernen van Horst aan de Maas in 2019 herdenken en vieren.